NumericBees

Vereenvoudigde bijenteelt

Terug naar de inhoudsopgave

Bijenteelt: de beroker

Gepubliceerd op 2 oktober 2022

Samenvatting: In dit artikel leggen we de oorsprong van de beroker uit, hoe steek je je beroker aan? Welke brandstof te gebruiken in een bijen beroker? Hoe gebruikt de imker zijn beroker en wanneer niet?

De kern van het artikel

Dadant-beroker van het type H.C. ROOT
Afbeelding 1 : Dadant-beroker van het type H.C. ROOT

Onthoud : een goed aangestoken beroker, spaarzaam gebruikt, maakt inspecties gemakkelijker en beperkt de verstoring van het volk.

Waarom een beroker nodig is

De steken:

Beeldcredit: Daniel Elieh-Ali-Komi
Afbeelding 2 : Beeldcredit: Daniel Elieh-Ali-Komi

De honingbij, Apis mellifera mellifera, is een wild insect dat wordt ‘geteeld1’ en niet gefokt. Het woord ‘gedomesticeerd’ komt van het Latijnse ‘domus’, het huis, waar de imker zijn bijenstand in de buurt plaatst. De bij heeft een angel en een gifklier.

Ze kan daarmee maar één keer steken. De angel heeft weerhaakjes die, zodra ze in de huid van haar vijand zitten, verhinderen dat de bij de angel terugtrekt. De gifklier met haar spieren en de angel blijven in de huid achter. De spieren blijven gif in het doelwit pompen. De bij, die haar verdedigingsorgaan kwijt is, sterft al snel. Zo offert ze zich op voor het voortbestaan van het volk.

Beeldcredit: Biology Open Journal

Het alarmsignaal bij bijen:

Een wachtbij slaat alarm met behulp van haar gif.
Afbeelding 3 : Een wachtbij slaat alarm met behulp van haar gif.

Dat is echter niet het enige gebruik dat de bij ervan kan maken. Door haar achterlijf op te richten kan ze de angel uitsteken en een druppel gif aan de punt afgeven. Vervolgens slaat ze met haar vleugels om de vloeistof te verspreiden. Zo geeft ze een alarmsignaal aan haar soortgenoten, die al snel hetzelfde doen en de vijand achtervolgen.

Het doelwit markeren:

Het telefoonhoesje van een imker, bezaaid met bijenangels
Afbeelding 4 : Het telefoonhoesje van een imker, bezaaid met bijenangels

Eenmaal gestoken wordt het doelwit gemarkeerd door de geur van het gif. Die prikkelt de agressie van de bijen, die op dezelfde plek komen steken.

De oorspronkelijke waarneming:

Hoewel het houden van bijen niet nieuw is — er zijn bijenkasten van klei gevonden uit 900 v.Chr.2 — bestaat de term ‘apiculture’ pas sinds 18453. Daarvóór, in de prehistorie, verzamelde de mens honing. Om dat gemakkelijker te maken en de bijen te verjagen die tussen hem en zijn buit stonden, kwam hij op het idee hun onderkomen te beroken. Hij zag dat de rook de bijen verdreef: bij overvloedige beroking verlieten ze het nest4.

De uitvinding van de beroker:

Deze gewoonte bleef bestaan. Rond 1870 vond Moses QUINBY in de Verenigde Staten de beroker met blaasbalg uit5.

Bevestiging door onderzoek:

Men ontdekte dat de haartjes op de poten van bijen zeer kleine veranderingen in de CO2-concentratie kunnen waarnemen. CO2 is, samen met waterdamp, een van de bestanddelen van rook.

De wetenschap toont aan dat rook de kans verkleint dat een bij een druppel gif aan de punt van haar angel produceert om alarm te slaan. Ook de gebruikte brandstof is van belang.10 Onderzoek heeft aangetoond dat acht bestanddelen van het gif en één bestanddeel van de kaakklieren bij bijen een agressieve reactie opwekken.11

De rook die de blaasbalg uitblaast, maskeert de geur van het alarmgif van de bijen. Het alarmsignaal wordt door de rook verborgen en de alarmerende bij kan geen verdedigsters werven. De beroker is daarom zo onmisbaar voor de imker dat je zonder beroker geen imker kunt zijn.

De bijenberoker

Octrooi van H.C. ROOT
Afbeelding 5 : Octrooi van H.C. ROOT

De beroker die Moses QUINBY uitvond, werd verbeterd door T.F. BINGHAM, L.C. ROOT, de schoonzoon van Moses QUINBY, A.G. HILL en G.W. BRODBECK. Uiteindelijk gaf H. ROOT hem in 1905 (octrooi US7989826) de vorm die we nu kennen. Sinds 19507 hebben verschillende uitvinders de blaasbalg vervangen door een elektrische ventilator. Ondanks het onmiskenbare voordeel van de elektrische beroker ten opzichte van de mechanische blaasbalg slaagde in het verleden geen enkel apparaat erin imkers voor zich te winnen.

Toch is de mechanische blaasbalg zwaar om te bedienen, vooral tijdens het aansteken, wanneer je krachtig, vaak en langdurig moet pompen. Bovendien is de blaasbalg de belangrijkste oorzaak van uitval van de beroker: vooral in de onderste plooien ontstaan gaten.

In Duitsland wordt soms een ander hulpmiddel gebruikt, een soort grote tabakspijp. De imker houdt de verbranding op gang en maakt rook door in een buis te blazen. Om dichter bij de bijen te komen, brengt hij daarbij ook zijn hoofd dichter bij hen.

Werkingsprincipe

De beroker bestaat uit twee delen: een verbrandingskamer en een toestel dat de ventilatie activeert, een mechanische blaasbalg of een elektrische ventilator.

In de verbrandingskamer wordt brandstof met een klein watergehalte aangestoken. De verbranding heeft twee effecten: het uitzetten van de gassen — zoals in een verbrandingsmotor nemen gassen door de warmte in volume toe, waardoor de trek van het vuur ontstaat — en de productie van waterdamp, de rook.

De brandstof moet daarom twee eigenschappen hebben: vrij gemakkelijk ontbranden en damp produceren. Als de luchtinlaat en luchtuitlaat goed zijn gedimensioneerd en de brandstof geschikt is, houdt de verbranding zichzelf de hele werkdag van de imker in stand. Op de markt zijn roestvrijstalen berokers te vinden die goed zijn gedimensioneerd en andere waarvoor dat minder geldt.

Er zijn met name apparaten waarvan de luchtinlaat te klein is en die de lucht uit de blaasbalg terugdrukken. Je herkent ze doordat ze vanzelf uitgaan en doordat er teerafzetting rondom de opening van de blaasbalg zit.

Brandstof voor de beroker

de ideale brandstoffen: droog hooi en een mengsel van hout- en luzernepellets.
Afbeelding 7 : de ideale brandstoffen: droog hooi en een mengsel van hout- en luzernepellets.

De Romeinen gebruikten gedroogde dierlijke uitwerpselen, maar zulke materialen zijn tegenwoordig niet meer beschikbaar. Ook de jutezakken waarmee vroeger landbouwproducten werden vervoerd, zijn verdwenen. Jute was een uitstekende brandstof die nog wat vocht bevatte. Het was gemakkelijk aan te steken en gaf mooie rook.

Tegenwoordig vinden we brandstoffen in de natuur: hooi, stro, dennenappels, korstmossen, dennennaalden en gewasresten van bijvoorbeeld lavendel of andere teelten. Andere brandstoffen zijn in winkels te krijgen: hout-, luzerne- en lavendelpellets. Karton, papier en eierdozen kunnen het aanbod aanvullen, vooral om het aansteken te vergemakkelijken.

Zelf gebruik ik wat hooi en een lucifer om de beroker aan te steken. Daarna vul ik hem met een 50/50-mengsel van pellets voor berokers of kachels en luzernepellets. De elektrische ventilatie van mijn Zephyr-beroker doet de rest. Pompen of een dure brander gebruiken is niet nodig om het apparaat te starten. Zoals Jean RIONDET in zijn cursussen zegt: als de imker niet hoest, is de beroker slecht aangestoken.

Hoe steek je een beroker aan?

Het aanmaakmateriaal:

Om de beroker goed aan te steken, moet je beginnen met een heet vuur dat roodgloeiende kooltjes oplevert. Die houden de verbranding van vochtigere brandstof op gang, die waterdamp en dus dikke rook zal produceren.

Dat kan met hooi, stro, karton, papier of dennennaalden. Vul de verbrandingskamer niet te snel.

Steek bijvoorbeeld het karton aan zodat er vlammen ontstaan, en pomp met de blaasbalg totdat er roodgloeiende kooltjes verschijnen.

De hoofdbrandstof:

gemakkelijker aansteken met een ventilator
Afbeelding 8 : gemakkelijker aansteken met een ventilator

Voeg dan een kleine hoeveelheid brandstof toe en blijf een paar minuten krachtig pompen — of schakel de ventilator in — totdat deze eerste lading begint te branden en zeer dikke witte rook produceert.

Wie een Zephyr met elektrische ventilatie heeft, kan het apparaat helemaal vullen en sluiten en daarna het imkerpak aantrekken terwijl het apparaat zichzelf aansteekt.

Zodra de eerste lading rook begint te produceren, vul je het apparaat aan tot twee centimeter onder de bovenrand, of minder als je maar één of twee volken hebt.

De koelprop:

Zet de brandstof vervolgens vast met een prop vers, groen gras.

Deze prop heeft drie doelen: voorkomen dat brandende brandstof via de uitblaaskegel naar buiten komt, teer laten condenseren en vasthouden, en wittere, dichtere rook mogelijk maken. Zo voorkom je dat roodgloeiende deeltjes in de kasten of op de grond vallen en produceer je mooie, dikke rook.

De beroker gebruiken op de bijenstand

Werk voorzichtig:

Vermijd beroken bij het vlieggat. Daarmee verstoor je alleen het volk en drijf je de koningin naar boven op de ramen, waardoor het zoeken naar haar lang duurt of niets oplevert. Door de koningin tijdens de inspectie in een koninginnenklem te beschermen, voorkom je dat ze per ongeluk verloren gaat en het volk moerloos wordt.

Observeer rustig:

Berook niet voordat je de bijen op de bovenlatten hebt geobserveerd. Zijn ze rustig, zijn er veel en bezetten ze alle ramen? Dat kun je alleen zien als je niet tegen het dak hebt gestoten en de dekplank voorzichtig hebt verwijderd. Het ontbreken van trillingen houdt de bijen rustig. Ze hebben geen oren, maar wel zes poten om trillingen op te vangen. Juist nu moet je zo voorzichtig mogelijk zijn. Observeer.

Zephyr 2: rustig beroken, zonder pompen.
Afbeelding 9 : Zephyr 2: rustig beroken, zonder pompen.

Normaal gesproken hoor je geen bijen te zien die hun achterlijf optillen en naar je richten: dat is een teken dat steken op zeer korte termijn volgen. Om te kunnen beginnen, berook je de bovenlatten licht; de bijen horen zich terug te trekken in de raamgangen. Met een automatische Zephyr-beroker hoef je het apparaat alleen te kantelen en over het kastoppervlak te bewegen. Zodra je het neerzet, stopt de rookproductie automatisch.

Met een goede beroker werk je zacht en ontspannen:

Begin de inspectie aan één kant en werk naar de andere kant toe. Een kast met ramen met Hoffman-afstandhouders maakt het werk veel gemakkelijker: je hoeft de bovenlatten niet meer verticaal uit met propolis gevulde afstandsrepen te trekken. Je schuift de ramen gewoon over de draaglijsten. Zo beperk je trillingen, het langs elkaar schuren van bijen en de problemen die daarmee samengaan. Je inspecties verlopen zachter en sneller.

Berook alleen als de bijen beginnen te vliegen en je iets in de holte van je oor komen vertellen. Zulke bijen zijn vaak agressief. Als je je lijn vervangt door een zachtaardiger lijn, zul je nog meer van je passie genieten.

Wanneer gebruik je de beroker niet?

Let op: de beroker niet gebruiken betekent niet dat je geen goed aangestoken exemplaar naast je moet hebben. Het is je beste bescherming tegen een aanval.

Tijdens de honingoogst moet je de beroker echter volledig vermijden. Gebruik hem vooral nooit om honingkamerramen vol honing te beroken. Maak honingkamers nooit met rook bijenvrij. Je bederft daarmee de smaak van je honing, en bovendien zijn er veel gemakkelijkere manieren om volledig bijenvrije honingkamers te oogsten.

Hiervoor heb je een honingkamer met lege ramen nodig, een extra plank met aan beide zijden een uitsparing8 en een bijenuitlaat, en 24 uur geduld.

Leg het kastdak op de grond met de holle kant naar je toe. Haal de dekplank niet weg. Maak de te oogsten honingkamer los en zet hem dwars op het dak op de grond. Plaats de lege honingkamer op de broedkamer.

Leg de bijenuitlaatplank erop, met de bijenuitlaat naar beneden gericht, aan de kant van de zojuist geplaatste honingkamer waarin de overtollige bijen zich zullen verzamelen. Zet de volle honingkamer met de dekplank weer boven op de bijenuitlaatplank. Plaats het dak terug.

Na 24 uur hoort de honingkamer helemaal vrij van bijen te zijn. Neem hem weg, zet hem in een omgekeerd dak en dek hem af met een ander dak om roverbijen buiten te houden.

Als de bijen er nog zijn, zit er broed in de honingkamer die je wilde oogsten9. Oogsten is dan niet mogelijk. Breng de kast terug in de vorige toestand en wacht tot alle bijen zijn uitgelopen.

Oorspronkelijke noten en bronnen

  1. https://journals.openedition.org/tc/268 — Net als de oester (oesterteelt) of de mossel (mosselteelt). ↩
  2. https://lejournal.cnrs.fr/articles/des-abeilles-et-des-hommes ↩
  3. https://journals.openedition.org/tc/268 — reeds aangehaald. ↩
  4. Deze methode wordt tegenwoordig gebruikt om een zogenoemde naakte zwerm te maken: de koningin en een deel van de bijen worden naar een andere kast boven op de eerste gedreven door overvloedig en langdurig te beroken, gecombineerd met sterke, herhaalde trillingen. ↩
  5. https://www.beeculture.com/moses-quinby/ / https://en.wikipedia.org/wiki/Moses_Quinby ↩
  6. https://patents.google.com/patent/US798982 ↩
  7. https://worldwide.espacenet.com/patent/search/family/009571745/publication/FR1013556A?q=FR1013556 ↩
  8. De uitsparing aan beide kanten biedt ruimte aan onregelmatige, met honing gevulde raat onder de ramen van de honingkamers en voorkomt dat honing uit de kast loopt. ↩
  9. Ter herinnering: als je aan het begin van het seizoen een honingkamer plaatst, moet er in de broedkamer ruimte zijn om eitjes te leggen. Neem zo nodig een voerraam weg en geef een vel kunstraat om uit te bouwen. Plaats in het midden van de honingkamer ramen met uitsluitend kunstraat. Zonder cellen in de honingkamer kunnen er geen eitjes worden gelegd. ↩
  10. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6105110/ ↩
  11. https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/60500500/PDFFiles/101-200/107-Collins--Bioassay%20of%20Compounds%20Derived.pdf ↩